Bugail, bardd a milwr

O dan ei enw barddol ‘Hedd Wyn’, daeth Ellis Humphrey Evans yn un o feirdd mwyaf adnabyddus Cymru.

Pwy oedd Ellis Evans?

Ganwed Ellis Humphrey Evans ar Ionawr 13, 1887. Ellis oedd y cyntaf o unarddeg o blant a anwyd i Evan a Mary Evans. Symudodd y teulu i’r Ysgwrn yng ngwanwyn 1887.

Bardd a bugail oedd Ellis. Arweiniodd fywyd Cymreig gwledig nodweddiadol o’r 19eg ganrif yn Nhrawsfynydd lle’r oedd crefydd, amaethyddiaeth ac Eisteddfodau yn rhan annatod o gymdeithas.

Ellis a’r Rhyfel Byd Cyntaf

Fel heddychwr Cristnogol, ni ymrestrodd Ellis yn ystod hanner cyntaf y rhyfel. Achosodd y rhyfel rwygiadau dwfn o fewn y gymuned anghydffurfiol Gymreig rhwng y rhai a oedd yn cefnogi gweithredu’n filwrol a’r rhai a safai yn erbyn y gweithredu ar sail grefyddol.

Yn ogystal, roedd gwaith bugeilio a ffermio yn cael ei ystyried yn alwedigaeth neilltuedig. Roedd sicrhau bod gan y wlad ddigon o fwyd ar gyfer ei phoblogaeth yn ystod y rhyfel yn hollbwysig. Roedd meibion ​​fferm wedi’u heithrio rhag ymuno ag ymdrechion y rhyfel.

Fodd bynnag, erbyn 1916, daeth y consgripsiwn i rym a’i gwneud yn orfodol i ddynion o oedran penodol ymrestru i’r rhyfel. Fel teulu amaethyddol, dim ond un o feibion ​​y teulu oedd rhaid danfon. Yn 29 oed, gwirfoddolodd Ellis fel na fu rhaid i’w frawd iau, Robert, ymuno â’r ffrynt.

Ym mis Chwefror 1917, ymunodd Ellis â’r Ffiwsilwyr Brenhinol Cymreig yng Ngwersyll Hyfforddi Litherland, Lerpwl. Byrhoedlog fu ei amser yn y gwersyll hyfforddi. Erbyn mis Mawrth y flwyddyn honno, roedd y llywodraeth wedi galw ar weithwyr fferm i ddychwelyd i’w ffermydd i gefnogi’r ymdrechion aredig. Cafodd Ellis, ymhlith llawer o filwyr eraill, seibiant dros dro. Yn ystod y cyfnod hwn y bu iddo ddechrau ysgrifennu ei awdl buddugol, ‘Yr Arwr’.

Erbyn Gorffennaf 1917, roedd Ellis ar ei ffordd yn ôl i’r ffrynt. Danfonodd ei gynnig ar gyfer yr Eisteddfod Genedlaethol o bentref bychain yng ngogledd Ffrainc. Erbyn diwedd y mis, roedd ei gatrawd wedi cyrraedd Ypres ac yn rhan o Frwydr Passchendaele. O fewn yr ychydig oriau cyntaf o’r frwydr, cafodd Ellis ei anafu’n angheuol.

Hawliodd y Rhyfel Byd Cyntaf mwy nag 16 miliwn o fywydau—yn filwyr ac yn sifiliaid. Mae Ellis wedi’i gladdu ym Mynwent Beddau Rhyfel y Gymanwlad ‘Artillery Wood’ yng Ngwlad Belg.

Ellis a’r Gadair Ddu

Erbyn 1916, roedd Ellis wedi dod yn fardd medrus, gan gystadlu ar lefel leol a chenedlaethol. Roedd eisoes wedi mabwysiadu ei enw barddol ‘Hedd Wyn’ ac wedi dod yn ail yng nghystadleuaeth y gadair yn Eisteddfod Genedlaethol Aberystwyth.

Parhaodd Ellis i ysgrifennu er ei ran yn y rhyfel. Ym mis Gorffennaf 1917, tra ar y ffordd i’r ffrynt yng Ngwlad Belg, danfonodd Ellis ei gynnig i Eisteddfod Genedlaethol Penbedw o bentref bychan yng ngogledd Ffrainc. Arwyddodd y gwaith o dan y ffug enw, Fleur De Lys. Erbyn diwedd yr un mis, anafwyd Ellis yn angheuol ym Mrwydr Passchendaele.

Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol Penbedw ym mis Medi yr un flwyddyn. Fel yr arfer, safodd yr Archdderwydd o flaen y gynulleidfa gan wahodd y bardd tu ôl i’r ffug enw i sefyll ar eu traed.

Y flwyddyn honno, ni safwyd yr un aelod o’r dorf.

Dyna pryd y datgelodd yr Archdderwydd mai’r bardd tu ôl i’r ffug enw ‘Fleur De Lys’ oedd Ellis Humphrey Evans, neu Hedd Wyn o Drawsfynydd. Cyhoeddwyd hefyd y bu i Hedd Wyn golli ei fywyd yn y rhyfel chwe wythnos ynghynt.

Gorchuddiwyd y gadair farddol â lliain ddu gan roddi iddi’r enw ‘Y Gadair Ddu’.

Daeth Ellis a’i stori yn symbol o’r bywydau ifanc di-rif a gollwyd yn ystod y rhyfel.

Addysg a Gweithiau

Cafodd Ellis ei addysg yn yr ysgol gynradd leol yn ogystal a’r ysgol Sul. Fodd bynnag, fel llawer o bobl ifanc yr oes, gadawodd addsyg yn 14 oed a mynd yn syth i weithio ar y fferm deuluol.

Roedd Ellis yn adnabyddus o fewn y gymuned am ei ddawn naturiol i farddoni. Trwy ei chwilfrydedd ei hun, daeth i ennill dealltwriaeth dda o farddoniaeth Gymraeg a Saesneg. Un dylanwad mawr arno oedd barddoniaeth Rhamantaidd, yn enwedig gwaith Percy Bysshe Shelley.

Byddai gwaith Ellis yn aml defnyddio crefydd a natur fel ysbrydoliaeth. Mae ei gerdd ‘Eryri’ yn awdl i’r ardal hardd y cafodd ei fagu, tra bod ‘Ystrad Fflur’ wedi’i ysgrifennu i anrhydeddu’r adfeilion abaty Sistersaidd canoloesol yng Ngheredigion. Daeth y gerdd yn ail yng nghystadleuaeth Y Gadair yn Eisteddfod Genedlaethol Aberystwyth ym 1916.

Bu i’r rhyfel ysbrydoli nifer fawr o weithiau Ellis ac mae Plant Trawsfynydd, Y Blotyn Du a Rhyfel yn enghreifftiau nodedig ymysg y gweithiau yma.

https://yrysgwrn.com/wp-content/uploads/2022/06/Gerald-1-1.jpeg
Gerald Williams
Ffermwr a nai i Hedd Wyn a fu’n geidwad i’r Ysgwrn am flynyddoedd lawer.
Gerald Williams
This site is registered on wpml.org as a development site.